Bezpieczeństwo stosowania glikokortykosteroidów

 

Glikokortykosteroidy – czym właściwie są?

 

Glikokortykosteroidy (glikokortykoidy, steroidy), zwane potocznie sterydami, to hormony wytwarzane naturalnie przez organizm człowieka. Powyżej nerek u każdego z nas znajdują się gruczoły zwane nadnerczami. Składają się one z dwóch warstw – kory i rdzenia. Rdzeń nadnerczy odpowiada za produkcję adrenaliny, noradrenaliny i dopaminy. W korze nadnerczy powstają natomiast kortyzol i kortykosteron (glikokortykosteroidy) oraz aldosteron i androgeny. Hormony te wspomagają organizm w radzeniu sobie z szeroko rozumianym stresem.

Glikokortykosteroidy – czym właściwie są?

Tylko niewielka ilość glikokortykosteroidów krąży we krwi, większość pozostaje w postaci nieczynnej – są związane z białkami. Wiele mechanizmów w organizmie odpowiada za regulację odpowiedniego poziomu kortyzolu i kortykosteronu.1Poziom tych hormonów może być szybko zwiększany – np. pod wpływem stresu, aby ułatwić mobilizację całego organizmu (tzw. „hormony walki i ucieczki”).2

 

 

Do czego potrzebne są nam naturalne glikokortykosteroidy?

 

Glikokortykosteroidy oddziałują na wiele ważnych procesów metabolicznych. Są regulatorami metabolizmu węglowodanów, białek i lipidów, a także wpływają na odpowiedź immunologiczną, równowagę wodno-elektrolitową, regulację ciśnienia krwi oraz metabolizm kości. Mają także wpływ na zmiany nastroju i zachowania. Powodują podwyższenie stężenia glukozy we krwi, zwiększenie apetytu, zwiększenie odkładania się tkanki tłuszczowej, podwyższenie ciśnienia tętniczego, podwyższenie poziomu cholesterolu, zatrzymanie wody w organizmie. Ich niedobór prowadzi do niedociśnienia tętniczego, hipoglikemii, braku odporności na stres i nadmiernego chudnięcia.3

 

Skąd wzięły się glikokortykosteroidy i czy są bezpieczne?

 

Glikokortykosteroidy mają też bardzo istotny wpływ na układ immunologiczny – zmniejszają liczbę limfocytów i granulocytów, dzięki temu powodują hamowanie procesów zapalnych.

Właśnie te obserwacje zaowocowały zastosowaniem w połowie XX wieku syntetycznych steroidów w leczeniu przewlekłych chorób zapalnych. Na wzór naturalnych hormonów stworzono grupę leków - tzw. glikokortykosteroidy (w skrócie GKS), będących pochodną naturalnego hormonu – kortyzolu.

Pierwsze glikokortykosteroidy były podawane w iniekcjach, potem wprowadzono także preparaty doustne. Miały one silne działanie przeciwzapalne – umożliwiały uzyskanie znacznej poprawy u chorych na reumatoidalne zapalenie stawów czy astmę, ale przy długotrwałym stosowaniu powodowały także poważne skutki uboczne – otyłość, cukrzycę, nadciśnienie, osteoporozę.

Znaczące zmiany nastąpiły w latach 70-tych, kiedy udało się wprowadzić do leczenia astmy glikokortykosteroidy w formie wziewnej, co umożliwiło istotne zmniejszenie działań niepożądanych. Badania potwierdziły, że stosując leki wziewne zamiast doustnych udawało się uzyskać tak samo dobre efekty przy jednocześnie dużym bezpieczeństwie terapii.4

Glikokortykosteroidy doustne są obecnie zarezerwowane dla przypadków zaostrzeń choroby oraz ciężkich przypadków astmy, kiedy nie można opanować objawów z użyciem leków wziewnych.

Już dawno stwierdzono, że podstawą leczenia astmy powinno być nie tylko doraźne zmniejszanie skurczu oskrzeli, ale przede wszystkim hamowanie procesu zapalnego. Glikokortykosteroidy wziewne (wGKS) są nadal najskuteczniejszymi dostępnymi lekami przeciwzapalnymi w leczeniu astmy. Im wcześniej zostaną zastosowane tym lepiej pozwalają kontrolować chorobę.

Jest wiele badań oceniających wpływ wGKS na funkcjonowanie organizmu i ewentualne działania niepożądane związane z długotrwałym stosowaniem. Wynika z nich, że wGKS są lekami bezpiecznymi nawet dla dzieci. W żadnym z badań nie stwierdzono znaczącego zmniejszenia gęstości mineralnej kości ani nie udokumentowano zwiększonego ryzyka złamań lub osteoporozy. Wpływ wGKS na wzrost dzieci oceniano bardzo wnikliwie. Było to trudne, ponieważ sama astma może powodować zwolnienie tempa wzrostu. Z wielu badań wynika, iż dzieci chore na astmę leczone wGKS osiągają ostatecznie oczekiwany wzrost, inne wskazują natomiast na możliwą redukcję wzrostu (o mniej niż 1 %).5 Dla zachowania ostrożności zawsze stosuje się u nich najmniejszą skuteczną dawkę leku.

Nie należy się także obawiać cukrzycy posterydowej, gdyż nie stwierdzono znaczącego wpływu wGKS na metabolizm glukozy, nawet przy stosowaniu dużych dawek. Zastosowanie wGKS w istotnym stopniu redukuje niebezpieczeństwo ogólnoustrojowych działań niepożądanych, jednak pojawiły się niepożądane działania miejscowe. Najczęstsze z nich to kandydoza (grzybica) jamy ustnej i gardła. Wynika ona z upośledzenia miejscowych mechanizmów immunologicznych przez GKS wziewne – zaburzenia mechanizmów obronnych w jamie ustnej (kolonizują ją grzyby, przed którymi naturalnie organizm umiałby się obronić). Można na szczęście zapobiegać temu dokładnie płucząc jamę ustną po każdej inhalacji i stosując spejsery.4

 

 

Glikokortykosteroidy – dobre czy złe leki?

 

Reasumując, GKS to bardzo silne i skuteczne leki przeciwzapalne. Bez nich nie byłoby możliwe opanowanie objawów wielu przewlekłych chorób. Stanowią obecnie, zgodnie z międzynarodowymi wytycznymi, podstawę leczenia astmy.

Glikokortykosteroidy doustne stosowane przewlekle mogą powodować szereg działań niepożądanych, takich jak otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, osłabienie siły mięśni, zapalenie błony śluzowej lub wrzody żołądka, zaburzenia emocjonalne (depresja, zaburzenia snu), osłabienie odporności organizmu na infekcje, osteoporoza, opóźnienie wzrastania u dzieci. Czasem są jednak jedyną nadzieją dla chorych znajdujących się w ciężkim stanie lub mających poważne zaostrzenie choroby. Żeby zmniejszyć ryzyko działań niepożądanych stosuje się je najkrócej jak to możliwe w najmniejszych skutecznych dawkach.

W przeciwieństwie do glikokortykosteroidów stosowanych ogólnoustrojowo (w formie iniekcji lub tabletek) wziewne GKS powodują zdecydowanie mniej ogólnoustrojowych działań niepożądanych, co potwierdzają liczne badania kliniczne. Najczęstsze działania niepożądane glikokortykosteroidów wziewnych (występujące rzadziej niż 1/10) wiążą się z ich działaniem miejscowym. Są to grzybicze zapalenie jamy ustnej i gardła, kaszel, chrypka, podrażnienie gardła, zaburzenia połykania i zaburzenia emisji głosu. Są one zwykle łagodne.4,6

Glikortykosteroidy to silne leki, dlatego tylko lekarz może decydować o ich włączeniu lub odstawieniu, dobrać właściwą postać i dawkę leku oraz określić optymalny czas terapii w taki sposób, aby uzyskać jak najlepszy efekt terapii przy jak najmniejszej liczbie działań niepożądanych.5

 

1. Traczyk W.Z., Fizjologia człowieka w zarycie, wydanie VIII, PZWL, warszawa 2015, str. 227-228
2. Nagalski A., Kiersztan A., Fizjologia i molekularny mechanizm działania glikokortykoidów, Postepy Hig Med Dosw (online), 2010; 64: 133-145
3. Buckingham J.C., Glucocorticoids: exemplars of multi-tasking, British Journal of Pharmacology (2006) 147, S258–S268
4. Pawliczak R., Glikokortykosteroidy wziewne, astma, POChP, osteoporoza i niedobory witaminy D3 – niebezpieczne związki?, "TERAPIA" NR 4 z. 2 (287), KWIECIEŃ 2013, Strona 28-33
5. Hossny E. et al., The use of inhaled corticosteroids in pediatric asthma: update, World Allergy Organization Journal (2016) 9:26
6. Barnes P.J., Inhaled Corticosteroids, Pharmaceuticals 2010, 3, 514-540;

 

Chiesi/MS/TTA/19/2017