Drobne drogi oddechowe

Oddychanie jest podstawowym procesem fizjologicznym organizmu warunkującym życie. Przysłowie łacińskie mówi: „dopóki chory oddycha jest nadzieja” (Aegroto dum anima est, spes esse dicitur). Dzięki oddychaniu nasz organizm zaopatrywany jest w tlen niezbędny do życia, który wykorzystywany jest do pozyskiwania energii w procesie utleniania. Dorosły człowiek oddycha z częstością 16-20 oddechów/min.

Układ oddechowy człowieka zbudowany jest z nosa i jamy nosowej, gardła, krtani, tchawicy, oskrzeli i płuc. Tchawica, stanowi początkowy odcinek drzewa oskrzelowego, będącego systemem dychotonicznie (czyli po dwie) rozgałęziających się rurek zakończonych pęcherzykami płucnymi. Od tchawicy odchodzą dwa oskrzela główne - prawe i lewe - dochodzące do płuc.

Płuca w liczbie dwóch (prawe i lewe) mieszczą się w klatce piersiowej dość szczelnie ją wypełniając Prawe płuco składa się z 3 płatów (górnego, środkowego i dolnego), lewe - jest mniejsze ze względu na położenie serca i składa się z 2 płatów: górnego i dolnego.

Funkcjonalnie układ oddechowy dzieli się na część przewodzącą i przestrzeń wymiany gazowej. Część przewodzącą stanowią drogi oddechowe od jamy nosowej (alternatywnie jamy ustnej) po oskrzeliki końcowe znajdujące się w płucach, a przestrzeń wymiany gazowej to struktury od oskrzelików oddechowych po pęcherzyki płucne w liczbie ok. 300 milionów, które tworzą część płuca biorącą udział w wymianie gazowej.

Dzięki pęcherzykowej budowie płuc powierzchnia wymiany gazowej jest olbrzymia i porównywalna z wielkością kortu tenisowego. Dzięki temu płuca są bardzo wydajnym narządem, jednak ich prawidłowe funkcjonowanie zależy od sprawności zarówno dróg oddechowych, bariery pęcherzykowej, jak i układu krążenia, mięśni i układu nerwowego.

Drogi oddechowe tradycyjnie dzieli się na górne i dolne. Umownym miejscem podziału jest szpara głośni między strunami głosowymi. Do górnych dróg oddechowych należą: nos, zatoki przynosowe, jama ustna, gardło i górna część krtani. Ich głównym zadaniem jest ogrzanie, nawilżenie i mechaniczne oczyszczenie powietrza, oraz jego transport w kierunku płuc.

Dolne drogi oddechowe składają się z dolnej części krtani, która przechodzi w tchawicę, a ta z kolei dzieli się na prawe i lewe oskrzele główne, i dalej odpowiednio prawe oskrzele - na trzy oskrzela płatowe, a lewe – na dwa. Oskrzela płatowe dzielą się na segmentowe, kolejno na subsegmentowe, subsubsegmentowe i dalsze. Takich podziałów w sumie jest 22 – 23. Każdy podział stanowi początek oskrzeli nowej generacji o średnicy mniejszej niż oskrzela powyżej. Ostatnim elementem dróg oddechowych są oskrzeliki końcowe, których jest już ok. 35 tys. Prowadzą one do przestrzeni wymiany gazowej. Podstawowa funkcją dolnych dróg oddechowych jest transport powietrza do przestrzeni wymiany gazowej.

Zmiany drożności dróg oddechowych prowadzą do zaburzeń przepływu przez nie powietrza i mogą być przyczyną odczuwanej przez chorego duszności, słyszalnych świstów, grania w piersiach i kaszlu. Ciężka obturacja, niezależnie od przyczyny, może prowadzić do niedotlenienia, a nawet zgonu chorego.

Termin drobne drogi oddechowe (określane również mianem dróg obwodowych) dotyczy oskrzeli, których średnica jest mniejsza niż 2 mm i obejmuje oskrzela od 8. generacji. Pojęcie choroby drobnych dróg oddechowych pochodzi z końca lat 60. XX wieku. Do chorób, w których zmiany zapalne są wykrywane w drobnych drogach oddechowych należy m.in. astma oskrzelowa.

Astma jest przewlekłą obturacyjną (prowadzącą do zwężenia światła oskrzeli i zaburzeń przepływu przez nie powietrza) chorobą oskrzeli o podłożu zapalnym. Nasilenie stanu zapalnego związane jest ze wzrostem reaktywności dróg oddechowych (ich gotowości do skurczu) w odpowiedzi na bodźce swoiste (alergeny: najczęściej znajdujące się w kurzu domowym alergeny roztoczy i alergeny zwierząt, pyłki drzew, traw i chwastów) i nieswoiste (zimne powietrze, wysiłek fizyczny np. wchodzenie po schodach, czy bieg do tramwaju lub autobusu, mowa, śmiech, ostre zapachy z kuchni, dym tytoniowy) klinicznie przejawiającej się nawracającymi epizodami świstów, duszności, ucisku w klatce piersiowej i kaszlu, zwykle występujących w nocy lub nad ranem.

Przewlekłe zapalenie prowadzi również do nieodwracalnej przebudowy dróg oddechowych określanej mianem remodelingu. Dochodzi do tego w wyniku toczących się przeciwstawnie dwóch procesów: uszkodzenia ściany oskrzeli przez zapalenie i procesów naprawczych, które jednak nie są w stanie przywrócić stanu prawidłowego i prowadzą do utrwalonego zwężenia dróg oddechowych, jak w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc.

Aby terapia astmy była skuteczna, jej podstawą muszą być wcześnie (w chwili rozpoznania) zastosowane leki o działaniu przeciwzapalnym. Za najskuteczniejsze, a przy tym bezpieczne, uważane są wziewne glikokortykosteroidy.

Uważa się, że dla właściwej farmakoterapii astmy depozycja leku powinna odbywać się na całej długości dróg oddechowych, bowiem proces zapalny w tej chorobie toczy się również w oskrzelach o średnicy 0,5-2 µm i tam też jest największe zagęszczenie receptorów glikokortykosteroidowych. Dlatego w terapii steroidami wziewnymi istotne są cząsteczki o średnicy poniżej 5 µm, które stanowią tzw. frakcję respirabilną (czyli wnikającą głęboko w drzewo oskrzelowe). Z tego względu, największą efektywność mają aerozole, w których cząsteczki mają średnicę ok 1,5 μm, co zapewnia depozycję leku również w drobnych drogach oddechowych.